2026-2027 eğitim öğretim yılı
5. sınıflar Fen Bilimleri dersi
I. dönem 2. yazılı sınavı
- 1
Aşağıdaki veri tablosunda Ay'ın Dünya etrafındaki dolanımı sırasında kaydedilen başlangıç ve yeni gözlem kanıtları yer almaktadır.
Ay Evreleri Gözlem Kanıtları
Gözlem günlerine göre ayrım açısı ve görünür aydınlık tablosu
Kanıt Aşaması Gün Güneş-Dünya-Ay Ayrım Açısı (°) Dünya’dan Görünen Aydınlık Oran Ham Gözlem Kaydı Başlangıç kanıtı 0 0 %0 Ay'ın Güneş'e bakan yüzü aydınlık, Dünya'ya bakan yüzü tamamen karanlık. Başlangıç kanıtı 14 180 %100 Ay'ın Dünya'ya bakan yüzü tamamen aydınlık. Yeni kanıt 7 90 %50 Ay'ın Dünya'ya bakan yüzünün yarısı aydınlık. Yeni kanıt 21 90 %50 Ay'ın Dünya'ya bakan yüzünün yarısı aydınlık. a)Başlangıç kanıtı satırlarını kullanarak Güneş-Dünya-Ay ilişkilerini gösteren ilk modelinizi oluşturunuz; ardından Yeni kanıt satırlarına göre aynı modeli Yeni Ay, İlk Dördün, Dolunay ve Son Dördün konumlarını içerecek biçimde geliştiriniz ve eklediğiniz konumları görünür gün-açı-aydınlık verileriyle gerekçelendiriniz.
- 2
Aşağıdaki model araç çekme kuvveti ölçüm istasyonunda kullanılan dinamometreyi inceleyerek soruyu yanıtlayınız.
Model araç çekme kuvveti ölçüm istasyonu
a)Kuvvetin büyüklüğünün ölçülebilir bir nitelik olduğunu tanımlayınız; görünür dinamometre aralığındaki eşit bölmelerden bir bölmenin değerini hesaplayınız ve ibreyi okuyarak kuvvetin büyüklüğünü Newton (N) birimiyle yazınız.
- 3
Sonuçları boş bırakılmış ölçüm istasyonlarında kendi laboratuvar kaydınızı oluşturunuz.
Sonuçları Boş Dinamometre Ölçüm İstasyonları
Aynı 0,5 kg metal silindir, kütlesi değiştirilmeden düşük kapasiteli eğitim dinamometreleriyle ölçülür. Ölçek aralığı, eşit aralık sayısı ve ibrenin değdiği çizgi görünür; sonuç kayıtları öğrenci ölçene kadar boştur.
Malzemeler: 0,5 kg metal silindir (1 adet), hasarsız eğitim dinamometresi (2 adet), dikey tutma standı ve kanca (1 takım), göz hizası işaret kartı (1 adet)
Dünya ölçüm düzeneği
- Cisim / ölçek / ibre: 0,5 kg metal silindir; madde miktarı sabit; 0–6 N; 12 eşit aralık; ibre sıfırdan sonraki 10. çizgide; sonuç öğrenciye ait
Ay ölçüm düzeneği
- Cisim / ölçek / ibre: 0,5 kg metal silindir; madde miktarı sabit; 0–1,2 N; 12 eşit aralık; ibre sıfırdan sonraki 8. çizgide; sonuç öğrenciye ait
- Dinamometre dik standın üzerinde kullanılır.
Gözlem Değer Not Öğrencinin kendi dünya ölçüm düzeneği ağırlık kaydı ________ N Dinamometre kullanıldıktan sonra doldurulur. Öğrencinin kendi ay ölçüm düzeneği ağırlık kaydı ________ N Dinamometre kullanıldıktan sonra doldurulur. Güvenlik: Yalnız düşük kapasiteli eğitim dinamometresi kullanılır; cisim yüz ve ayaklardan uzakta, standın üzerinde tutulur.
a)Kütle ile ağırlığın niteliklerini belirtiniz; aynı 0,5 kg metal silindir cismini kullanarak iki istasyondaki ölçümü uygulayınız: dinamometrenin sıfır ayarını kontrol ediniz, cismi kancaya takınız, dinamometreyi dik tutunuz, ibreyi göz hizasında okuyunuz ve kendi Dünya-Ay ölçümlerinizi newton (N) birimiyle kaydediniz. (b) Değişmeyen kütle ile iki ölçümü karşılaştırıp ağırlığı yer çekimi kuvveti olarak tanımlayınız.
- 4
Kalibrasyon kartlarındaki ham ölçek kanıtını kullanarak iddiayı bağımsız olarak denetleyiniz.
Kalibrasyon Kartları ve Sınanacak İddia
Aynı 2 kg kapalı örnek için ölçek aralığı, eşit aralık sayısı ve ibrenin değdiği çizgi verilmiştir; hiçbir ölçüm sonucu hazır değildir.
Kayıt Cismin kütlesi Ham ölçek kanıtı Boş öğrenci ürünü Dünya kalibrasyon kartı 2 kg 0–24 N; 12 eşit aralık; ibre sıfırdan sonraki 10. çizgide Öğrencinin kendi ölçüm kaydı: ________ N Ay kalibrasyon kartı 2 kg 0–4,8 N; 12 eşit aralık; ibre sıfırdan sonraki 8. çizgide Öğrencinin kendi ölçüm kaydı: ________ N Sınanacak öğrenci iddiası Karar öğrenciye ait “Ay’da dinamometre küçük değer gösterdiği için cismin madde miktarı azalmıştır.” İddia–kanıt–gerekçe öğrenci tarafından yazılacak a)Kütle ile ağırlığın niteliklerini tanımlayıp iki kalibrasyon kartında bir aralığın değerini ayrı ayrı bulunuz. (b) Her dinamometrenin sıfır ayarını kontrol ediniz, aynı 2 kg kapalı örnek cismini kancaya takınız, dinamometreyi dik tutunuz, ibreyi göz hizasında okuyunuz ve kendi Dünya-Ay ölçümlerinizi newton (N) birimiyle kaydediniz. (c) Görünür iddiayı, değişmeyen kütle ile iki ölçümü kanıt göstererek değerlendiriniz; ağırlığı yer çekimi kuvveti olarak gerekçeli bir iddia–kanıt–gerekçe zinciriyle tanımlayınız.
- 5
Aşağıdaki kontrollü deney tablosunu ve günlük yaşam deneyimlerinizi dikkate alarak soruları yanıtlayınız.
Farklı Yatay Yüzeylerde Kayan Blok İçin Durma Mesafesi Deneyi
Not 1: Deneyde 150 g kütleli özdeş ahşap blok, aynı alt temas yüzeyi üzerinde yatay doğrultuda kaydırılmıştır. Not 2: Cisimlerin yatay zemindeki başlangıç çizgisine ulaştığı andaki ilk sürati hassas sensörle 1,0 m/s olarak ölçülmüş ve sabit tutulmuştur. Not 3: Pürüzlülük düzeyi 1 ile 5 arasında derecelendirilmiş olup bu ölçekte büyük değer daha pürüzlü yüzeyi gösterir. Not 4: Durma mesafesi, cismin 1,0 m/s ilk süratle geçtiği ortak başlangıç çizgisinden cismin tam durduğu noktaya kadar şerit metre ile ölçülmüştür.
Yüzey Türü Pürüzlülük Düzeyi (1-5) Başlangıç Çizgisindeki İlk Sürat (m/s) Ölçülen Durma Mesafesi (cm) K yüzeyi 1 1,0 120 L yüzeyi 3 1,0 75 M yüzeyi 5 1,0 25 a)1. Günlük yaşamınızdan aynı hareketli cismin (örneğin kayan bir top, kızak veya ayakkabı tabanı) iki farklı yüzeydeki hareketine dair bir karşılaştırma örneği veriniz; bu gözleminize dayanarak yüzey ile hareket arasındaki ilk örüntüyü açıklayınız. 2. Deney tablosundaki pürüzlülük düzeyi ve durma mesafesi verilerini (120 cm, 75 cm ve 25 cm değerlerini kullanarak) günlük yaşamdaki örüntünüzle birleştiriniz; sürtünme kuvvetinin farklı ortamlardaki etkisine yönelik tümevarımsal bir genelleme yazınız.
- 6
Aşağıdaki deney düzeneğini ve dinamometre okumalarını inceleyerek istenen modeli oluşturunuz.
Kutunun Farklı Yüzeylerde Çekilmesi Deneyi
Aynı kutu (kütlesi 400 g, sabit) farklı denemelerde dinamometre ile sabit hızda çekilmektedir. Çekme mesafesi ve çekme hızı her denemede aynı tutulmuştur; dinamometre okuma kuralı da aynıdır: okuma, kutu sabit hızda çekilirken yapılır. Her karşılaştırmada yalnız bir değişken değiştirilmiştir.
Malzemeler: Malzeme 1, Malzeme 2, Malzeme 3, Malzeme 4
K denemesi
- Yüzey türü: Zımpara kaplı tahta yüzey
- Kutu ve kütlesi: Aynı kutu, 400 g (sabit)
L denemesi
- Yüzey türü: Parlak fayans yüzey
- Kutu ve kütlesi: Aynı kutu, 400 g (sabit)
M denemesi (yeni gözlem)
- Yüzey türü: Zımpara kaplı tahta yüzey
- Ek bileşen: Kutunun altına tekerlekli taşıyıcı yerleştirildi
- Kutu ve kütlesi: Aynı kutu, 400 g (sabit)
- Kutu her denemede aynı mesafe boyunca sabit hızda çekilir.
- Dinamometre okuması kutu sabit hızda çekilirken kaydedilir.
Gözlem Değer Not K denemesi dinamometre okuması 7 N L denemesi dinamometre okuması 1,5 N M denemesi dinamometre okuması (yeni gözlem) 2 N a)K ve L denemelerindeki dinamometre okumalarını kanıt göstererek ilk test modelinizi öneriniz; modelinizde yüzey özelliğinin sürtünmeyi artırma ve azaltma yönlerini açıklayınız. (b) M denemesindeki yeni gözlem sonucunu kullanarak modelinizi geliştiriniz ve geliştirilen modelinizde sürtünmeyi artıran ile azaltan durumları gerekçeleriyle yazınız.
- 7
Aşağıdaki tasarım ihtiyacını, malzeme havuzunu ve pilot test geri bildirimini inceleyerek yönergeye uygun modeli oluşturunuz ve gerekçenizi yazınız.
Yük Taşıma Kızağı Sürtünme Test Modeli
Bir öğrenci grubu, yük taşıma kızağının yatay zeminde hareketini incelemek için sürtünmeyi artıran ve azaltan durumları gösterecek bir bilimsel model tasarlamaktadır. Malzeme Havuzu: Özdeş ahşap kızaklar (her biri 200 g), ek kütleler (100 g), pürüzsüz tahta zemin (referans zemin), pürüzlü zımpara kaplı zemin, sıvı yağ damlatılmış zemin, rulo çubuklar ve özdeş dinamometreler. Pilot Test Kaydı ve Geri Bildirim: - Referans Deneme: 200 g ahşap kızak, pürüzsüz tahta zeminde çekildi; dinamometre 2 N gösterdi. - 1. Deneme (Sürtünmeyi artırma iddiası): 300 g ahşap kızak (ek kütleli), zımpara kaplı zeminde çekildi; dinamometre 6 N gösterdi. - 2. Deneme (Sürtünmeyi azaltma iddiası): 200 g ahşap kızak, sıvı yağlı zeminde çekildi; dinamometre 1 N gösterdi. - Uzman Geri Bildirimi: 1. Denemede hem yüzey pürüzlülüğü artırılmış hem de cismin kütlesi değiştirilmiştir. İki değişken aynı anda değiştirildiği için dinamometredeki kuvvet artışının doğrudan pürüzlülükten kaynaklandığı tek başına kanıtlanamaz. Adil bir karşılaştırma için her kolda yalnızca tek bir değişken değiştirilmelidir.
- Sabit Tutulan Koşullar:
- Çekme mesafesi, çekme hızı, kullanılan dinamometre türü ve yatay çekme doğrultusu Sabit
a)Aşağıdaki alan üzerinde: 1. Sürtünmeyi artıran ve sürtünmeyi azaltan durumları gözlemlemek için referans durum ile karşılaştırılan ilk test modelinizi (kol ilişkilerini) kurunuz. 2. Pilot test geri bildirimindeki bilimsel hatayı gerekçelendirerek açıklayınız. 3. Bu kanıta dayanarak aynı cisim, sabit kütle (200 g), sabit çekme mesafesi ve hızı kullanarak adil bir deney sağlayan geliştirilmiş modelinizi sürtünmeyi artıran ve azaltan kollarla birlikte yeniden yapılandırınız.
- 8
Aşağıdaki tabloda gelişmiş mikroskop altında incelenen iki farklı hücre örneğine ait yapısal bulgular verilmiştir. Verileri inceleyerek soruyu yanıtlayınız.
Hücre Örneklerinin Mikroskobik Yapısal Özellikleri
İncelenen iki farklı hücre örneğinin temel yapı ve organel özellikleri
İncelenen Yapısal Özellik Hücre Örneği X Hücre Örneği Y Hücre Şekli Köşeli Yuvarlak Hücre Zarı Var Var Hücre Duvarı Var Yok Sitoplazma ve Çekirdek Var Var Kloroplast Var Yok Koful Yapısı Büyük ve az sayıda Küçük ve çok sayıda a)Tablodaki gözlem verilerini kullanarak; 1) Hücre Örneği X ve Hücre Örneği Y'nin bitki veya hayvan hücresinden hangisi olduğunu gerekçesiyle belirleyiniz. 2) Bu iki hücre örneğinin paylaştığı en az iki ortak temel özelliği yazınız. 3) Bu iki hücre örneği arasındaki en az iki farklı özelliği yazınız.
- 9
Aşağıdaki şemada bir insana ait farklı yapısal birimler dağınık olarak verilmiştir. Verilen yapıları inceleyerek soruyu yanıtlayınız.
İnsana Ait Yapısal Düzeyler
a)1. Şemada verilen K, L, M, N ve P birimlerini en basitten en karmaşığa doğru hiyerarşik kavram adlarıyla (hücre, doku, organ, sistem, organizma) eşleştirip aralarına yönlendirici oklar koyarak bir organizasyon modeli oluşturunuz. 2. Bu yapısal birimlerin canlının yaşamını sürdürebilmesi için nasıl bir bütünlük ve uyum içinde çalıştığını kısaca açıklayınız.